معرفی شهر سردرود

موقعيت جغرافيایی

سردرود
نمای کامل سردرود

شهر سردرود از نقطه نظر موقعیت جغرافیائی در استان آذربایجان شرقی و جنوب غربی تبریز، در دامنه‌های جنوب شرقی رشته کوه «سهند» واقع شده و جزو شهرهای شهرستان تبریز محسوب می‌گردد. ارتفاع آن از سطح دریا حدود ۱۳۷۶ متر با آب و هوای كوهستانی است. این شهر در دره‌ای شبیه جلگه آبرفتی قرار گرفته و به وسیله دو رشته راه ارتباطی آسفالته (راه كمربندی و جادة قدیمی) به جاده و اتوبان اصلی تبریز ـ مراغه متصل می‌شود. برطبق آخرین سرشماری نفوس سال ۱۳۸۵، جمعیت سردرود بیست و پنج هزار نفر بوده که از نظر رتبه‌بندی جمعیتی در بین شهرهای استان در مرتبه یازدهم قرار دارد.

ساختار شهری

شهرداری سردرود
شهرداری سردرود

تاسیس شهرداری سردرود به سال ۱۳۳۶ برمی‌گردد. با آغاز تحولات جديد تقسيمات كشوری، در زمان استانداری «عباسعلی گلشائیان» از سوی دولت وقت و استانداری آذربایجان شرقی، سردرود به شهر ارتقاء درجه یافته و دارای ساختار شهری شده است. این شهر در حال حاضر با دارا بودن غالب امکانات شهری، از درجه شش شهرداری‌ها برخوردار بوده و نزدیک‌ترین نقطه شهری به مرکز استان محسوب گردیده و جزء شهرهای شهرستان تبریز و بخشداری مرکزی آن به شمار می‌رود.

قدمت و پیشینه

نمایی از سردرود در یک صد سال پیش
نمایی از سردرود در یک صد سال پیش

برطبق اسناد و شواهد موجود، قدمت و پیشینه سردرود به هزاره اول قبل از میلاد می‌رسد. وجود اشیاء و آثار به جا مانده از دوره‌های گذشته نشانگر حداقل قدمت و پیشینه سه هزار ساله آن است. این منطقه در ادوار مختلف، شاهد حوادث تلخ طبیعی و نیز اجتماعی بوده و در این راه متحمل لطمات و خسارات بسیاری شده است.

وجه تسميه

به باور و عقیده مورخان، نام اين شهر برگرفته از نام بانی آن يعني ساردور يا سردور دوم از پادشاهان اورارتو (هزاره اول قبل از میلاد) بوده كه به مرور زمان تغييرات آوایی پيدا كرده و به شكل كنونی «سَردَری» یا «سردرود» درآمده است. برخی‌ها را نیز باور بر این است که نام این شهر تشکیل یافته از دو کلمه «سرد» و «ری» است که ری منشاء گرفته از لغات مادها به معنی رودخانه و چشمه بوده و سردری در معنا و مفهوم همان سردرود است.

آثار و ابنيه تاريخی

بازار قدیمی سررود (۱۳۲۶) - عکس از مقصود سامع سردرودی

از جمله آثار و ابنيه تاريخی اين شهر می‌توان به طور اختصار به: قلعه سردرود مربوط به هزاره اول قبل از میلاد، متعلق به دوره پادشاهان اورارتو (تحت عناوین: ساردور قالاسی، قلعه سلاسل، قلعه سلسائیل، نارین قلعه) با شماره ۶۱۷۱ ثبت در فهرست آثار ملی كشور، مقبره و مزار محمد بن يحيی معروف به مقبره سلطان پير با شماره ثبت ۱۷۵۰۵ پير (اوایل قرن هشتم ه.ق.، متوفی به سال ۷۱۵ هجری قمری)، پل قديمی (كوهنه كورپو/پیش از میلاد و قرون گذشته) با شماره ثبت ۱۷۴۹۲، مقبره پيربابا به شماره ثبت ۱۸۹۱۴ و مزار قيس (مشهور به امامزاده/متعلق به قرن اول هجری)، آسياب‌های آبی، كاروانسراها، گرمابه‌ها و محلات قديمی اشاره كرد.

سردرود به روایت تاریخ

قلعه ساردور
قلعه ساردور

مطالعات نقشه‌های حجاری کاخ «سارگون دوم» (۷۱۴ ق.م.) نشانگر آن است که بلاد شمال غرب ایران (آذربایجان) در قرن هشتم قبل از میلاد از درجه عالی تمدن برخوردار بوده‌اند. این بلاد دارای دیوارهای محکم، حصارهایی به ارتفاع ۱۲۰ خشت (حدود ۱۵ متر)، برج و بارو بوده و خانه‌ها دارای چندین طبقه، با ورودی‌های مخصوص بوده‌اند. از مضمون این حجاری‌ها چنین برمی‌آید که ستون‌های چوبی معمول بوده و در ساختمان‌ها تیر به کار می‌رفته است. در عصر یاد شده، در این اراضی از توسعه و تبدیل بعضی دژها - که غالبا بر فراز پشته‌ها و تپه‌ها استقرار داشته‌اند – سخن به میان آمده و به وجود ۲۱ شهر اشاره شده است.

شواهد و بررسی‌های تاریخی حاکی از آن است که سردرود امروز در روز گاران کهن در محل قلعه سردرود قرار داشته است. بر طبق اسناد و مستندات تاریخی، ساردوری دوم، پسر آرگیشتی اول ( ۷۳۳-۷۵۳ ق.م.) در زمان حکومت خود به سرزمین ماننا -کناره‌های شرقی دریاچه اورمیه- یوروش آورده و بعد از فتح آن، قلعه‌های متعددی را بنا نهاده که ساردور قالاسی در سردرود امروزی یکی از آن قلعه‌ها بوده است. زنده یاد دکتر محمد تقی زهتابی نیز بنای آن را مربوط به دوره اورارتوها –به ساردور یا سردور دوم– در قرن هشتم قبل از میلاد می‌داند. وی در کتاب «ایران تورکلرینین اسکی تاریخی» از قلعه سردرود به عنوان قلعه حفاظتی تارماکیس (تبریز کنونی) یاد کرده و نام این شهر را –سرده ری یا ساردوری- برگرفته شده از نام بانی آن ذکر می‌کند. مطالعات زمین‌شناسی نیز نشان می‌دهد که محل فعلی سردرود در زمان‌های گذشته زمین‌شناسی زیر آب بوده و احتمالا جزو دریاچه ارومیه بوده است.

قلعه ساردور
قلعه ساردور

قرائن و شواهد مستدل به دست آمده در حفاری های مختلف نیز (علاوه بر علم زمین شناسی) موید این امر تاریخی است. کشف آثار و بقایای وسائط دریانوردی، در اراضی اطراف مسجد امامزاده نیز در جریان یکی از حفاری‌های خانگی در سال‌های دهه ۱۳۳۰ خورشیدی از دیگر دلایل روشن و مبرهن گسترش دریاچه ارومیه و زیر آب قرار داشتن سردرود کنونی در روزگاران بسیار کهن است. امروزه بعد از گذشت صدها سال، هنوز هم آثار و علائم حیات بشری و زندگی اجتماعی در قسمت‌های مرتفع، خصوصا اطراف قلعه سردرود قابل مشاهده و اثبات است. آنچه مسلم است حداقل پیشینه و قدمت این شهر به سه هزار سال –به هزاره اول قبل از میلاد– می‌رسد. لکن این پیشینه بيشتر مربوط به قلعه سردرود بوده و اراضی اطراف آن دلالت دارد و در مورد مکان فعلی این شهر جای تامل دارد. اینکه سردرود فعلی کی و از چه زمانی آبادانی یافته و معمورگشته است، مطالب و اسناد گویایی در دست نیست، اما برخی پیش‌فرض‌ها و شواهد تاریخی، ظن و گمان‌هائی را در این خصوص پیش روی مورخین و تاریخ نگاران قرار داده است. یکی از این فرضیه‌ها و احتمالات -و به عنوان مهمترین احتمال– زمین لرزه‌های مهم نه گانه تبریز است. این احتمال وجود دارد که طی یکی از این زمین لرزه‌ها قلعه سردرود بکلی ویران شده و از بین رفته است و سردرود فعلی متعاقب آن زلزله و ویرانی‌ها بنا گشته است. طی سالهای بین ۲۴۴ ه.ق. (۸۵۸ م) تا ۱۲۰۱ ه.ق (۱۷۸۶ م) صدها زمین لرزه خفیف و سهمگین در تبریز رخ داده که نه مورد آن بسیار ویرانگر و مخرب بوده است. یحیی ذکاء در کتاب «زمین لرزه‌های تبریز» از زمین لرزه ۱۴۴ ه.ق. به عنوان نخستین زمین لرزه شدید تبریز یاد کرده و به نقل از مورخین تعداد قربانیان آن را ۴۰ هزار نفر ذکر می‌کند. گذشته از زمین لرزه‌های سال‌های ۲۴۴، ۴۳۴، ۶۷۱، ۱۰۶۰، ۱۱۳۳، ۱۱۳۴، ۱۱۴۰، ۱۲۰۱ ه.ق. زلزله‌های سال‌های ۱۰۵۰ و ۱۱۹۳ ه-ق (۱۶۴۰ و ۱۷۸۰ م) از شدت و دامنه بیشتری برخوردار بوده و ویرانی‌های کلی به بارداشته است. طبق نوشته مورخین، زمین لرزه سال ۱۰۵۰ ه.ق. تبریز شش ماه ادامه داشته و باعث از بین رفتن بسیاری از آبادی‌ها شده است. اما زمین لرزه زمستان سال ۱۱۹۳ ه.ق. از تمای زمین لرزه‌های تبریز سهمناک‌تر و ویرانگرتر بوده است، به طوری که میرزا حسن زنوزی صاحب کتاب «ریاض الجنه» در این باره می‌نویسد:

«... در تبریز به بلندی یک وجب دیوار بر سر پا نماند. ... تخمینا دوازده فرسخ از اطراف [تبریز] به تبعیت شهر انهدام یافت. ...»

قلعه ساردور
قلعه ساردور

با توجه به تعداد و شدت آن، تخریب و ویرانی کلی قلعه سردرود در آن زمین لرزه بسیار محتمل است. با این احتمال و نیز وجود سفالینه‌های مربوط به ادوار مختلف -قبل از میلاد تا دوره صفویه– در قلعه سردرود، نشانگر وجود زندگی اجتماعی حداقل تا سال ۱۱۹۳ (آخرین زمین لرزه سهمناک تبریز) در آن محل بوده و بنای شهر فعلی سردرود بدنبال آن بوده است. هر چند وجود مزار قیس مربوط به دهه‌های نخستین هجرت و نیز برخی آثار و اشیاء کشف شده در برخی نقاط و محلات قدیمی سردرود جای تامل دارد، اما این آثار به طور قطع به معنای وجود زندگی اجتماعی در محل سردرود امروزی نبوده و می‌تواند دلایل و توجی‌هات دیگری داشته باشد. البته برخی‌ها را نیز باور بر این است که طی زمین لرزه‌های نه گانه یاد شده، محل اسکان مردم دستخوش دگرگونی بوده و موقعیت مکانی سردرود -بین قلعه و مکان فعلی- متغییر بوده است، اما آنچه مسلم است، حداقل قدمت و پیشینه سردرود مربوط به هزاره اول قبل از میلاد بوده و این شهر از پیشینه حداقل سه هزار ساله برخوردار می‌باشد.

برگرفته از کتاب‌های راهنمای سردرود جلد ۱ و ۲، فرش سردرود و یادها و نام‌ها تالیف مقصود سامع سردرودی